Việc tuồn 300 tấn thịt lợn bệnh vào các bếp ăn trường học phơi bày thực tế rằng dù không thiếu các quy định trong lựa chọn đơn vị cung cấp thực phẩm, song chúng ta lại bỏ ngỏ về cơ chế giám sát.
Câu chuyện “ba bộ cùng quản lý một mâm cơm” nhưng không ai chịu trách nhiệm đã nhiều lần được nhắc đến mỗi khi xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm. Và khi bất cập ấy chưa được giải quyết, những vụ mất an toàn thực phẩm vẫn liên tiếp xảy ra, điển hình là vụ 300 tấn thịt lợn nhiễm dịch bệnh lọt qua tất cả các cửa kiểm soát để vào thẳng bếp ăn trường học.
Cuối tháng 3, vụ án 300 tấn thịt lợn nhiễm dịch bệnh bị tuồn vào chuỗi cung ứng thực phẩm, đưa vào hàng loạt bếp ăn trường học, ngay lập tức gây chấn động dư luận khi được phanh phui.
Sự chấn động ấy không chỉ nằm ở quy mô, mà còn cho thấy cách thức vận hành sai phạm rất trơn tru, từ thu gom, giết mổ đến hợp thức hóa giấy tờ. Đáng nói hơn, trong chuỗi sai phạm hệ thống ấy lại có sự tiếp tay của cả cán bộ kiểm dịch.
Vào cuộc điều tra, Công an Hà Nội xác định Công ty TNHH thực phẩm Cường Phát (xã Hồng Vân, Hà Nội) thu gom khoảng 3.600 con lợn (tương đương khoảng 300 tấn thịt) bị nhiễm bệnh tại các tỉnh Phú Thọ, Tuyên Quang, rồi chuyển cho Nguyễn Thị Hiền tại lò mổ Vạn Phúc để giết mổ, bán ra thị trường.
Sau khi giết mổ lợn, Hiền đã bán cho người dân và Công ty Cường Phát. Từ Công ty Cường Phát, “thịt bẩn” tiếp tục được bán lại cho một số cơ sở khác để cung cấp vào bếp ăn nhiều trường mầm non, tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội và các tỉnh lân cận.
Để hợp thức hóa nguồn gốc của lợn bệnh, các đối tượng liên quan đã thông đồng với cán bộ kiểm dịch làm Giấy chứng nhận kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật không đúng quy trình, quy định.
Nhận định đây là tội ác đầu độc thế hệ tương lai, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Giám đốc Công an TP Hà Nội, khẳng định công an sẽ truy xuất tận cùng đường đi của số thịt lợn mang mầm bệnh, đồng thời kiến nghị xử phạt kịch khung các đối tượng vi phạm, làm rõ trách nhiệm của cán bộ liên quan.
“Có hay không sự buông lỏng quản lý, có dấu hiệu tiếp tay của các cơ quan chức năng tại cơ sở? Vì sao hàng trăm tấn lợn bệnh có thể qua mặt hàng rào kiểm dịch để ra thị trường? Hành vi vi phạm diễn ra trong thời gian dài, vậy ở đây có hay không sự thông đồng để trục lợi?”… Đó là hàng loạt câu hỏi được lãnh đạo Công an TP đặt ra.
Trước tính chất nguy hiểm và hậu quả khôn lường của hành vi kinh doanh thực phẩm bẩn, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng cho rằng các cơ quan tiến hành tố tụng cần nghiên cứu, nâng mức xử phạt lên cao nhất đối với loại tội phạm này.
Sự việc này còn chưa hết nóng, đến đầu tháng 4, gần 200 học sinh Trường tiểu học Bình Quới Tây ở TPHCM nghi bị ngộ độc thực phẩm với các triệu chứng như sốt, đau bụng, nôn…
Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) đề nghị Sở An toàn thực phẩm TPHCM khẩn trương chỉ đạo truy xuất nguồn gốc thực phẩm để xác định rõ nguồn cung cấp nguyên liệu, thực phẩm nghi ngờ gây ngộ độc, lấy mẫu thực phẩm, bệnh phẩm để xét nghiệm tìm nguyên nhân, điều tra và xử lý nghiêm các vi phạm.
Trước đó, hồi tháng 1, Công ty TNHH thương mại An Phước Thắng SG (Sago Food) cũng bị phản ánh dùng thực phẩm quá hạn, “phù phép” thịt trâu thành thịt heo, bò rồi cung cấp cho các trường học trên địa bàn TPHCM, làm ảnh hưởng hơn 6.100 học sinh.
Còn rất nhiều các vụ mất an toàn thực phẩm trước đó được phanh phui và gây hậu quả, nhưng không thể kể xiết.
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan tại lễ phát động Tháng hành động vì an toàn thực phẩm 2026 ngày 16/4, cho biết chỉ trong quý I/2026 đã có 36 vụ ngộ độc thực phẩm, trong đó có đến 9 vụ quy mô lớn với hơn 30 người mắc, chiếm 25%.
“Đây là tỷ lệ cao, đáng báo động, cho thấy tính chất nghiêm trọng và nguy cơ gây hậu quả lâu dài đến sức khỏe cộng đồng. Các vụ ngộ độc chủ yếu tập trung ở bếp ăn tập thể, trường học và thức ăn đường phố do những sai sót trong khâu sơ chế, bảo quản và nguồn gốc nguyên liệu”, Tư lệnh ngành Y tế thông tin.
Bà cũng nhắc lại chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Nếu không làm tốt khâu an toàn thực phẩm thì việc xây thêm bệnh viện hay đào tạo thêm bác sĩ cũng không thể đáp ứng đủ nhu cầu chăm sóc sức khỏe nhân dân”, để nói về tính cấp bách của vấn đề.
Bộ trưởng Y tế nhận định việc kiểm soát các hộ kinh doanh cá thể, thức ăn đường phố và các sàn thương mại điện tử nhỏ lẻ đang tiềm ẩn nhiều rủi ro do tính chất phân tán, khó truy xuất nguồn gốc, dẫn đến không kịp thời ngăn chặn số người mắc gia tăng.
Để khắc phục, hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm sẽ được củng cố. Dự kiến vào kỳ họp Quốc hội thứ 2 tháng 10 tới, Bộ Y tế sẽ trình Luật An toàn thực phẩm sửa đổi. Trong đó, bà Lan cho biết vấn đề thức ăn đường phố, bếp ăn tập thể và bếp ăn trường học sẽ được đưa thành một chương riêng biệt để quản lý hiệu quả hơn.
Những sự việc rúng động về mất an toàn thực phẩm liên tiếp xảy ra đúng thời điểm Luật An toàn thực phẩm chuẩn bị được xem xét sửa đổi. Theo kế hoạch, dự án luật sẽ được trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 tới.
Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường là cơ quan được giao chủ trì thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi và ngay tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội thứ 56, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã trực tiếp giao Ủy ban khảo sát về vấn đề an toàn thực phẩm để phục vụ thẩm tra Luật, đồng thời làm rõ những kẽ hở trong chính sách pháp luật.
Vụ việc 300 tấn thịt lợn bệnh “lọt lưới” thành công để tiến thẳng vào bếp ăn của các trường học không chỉ là một hồi chuông cảnh báo, mà còn đặt ra dấu hỏi lớn trong công tác quản lý an toàn thực phẩm hiện nay. Điều đáng nói, khi sự việc bị phanh phui, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm?” lại rơi vào khoảng không.
Hiện nay, việc quản lý an toàn thực phẩm được phân công theo từng khâu trong chuỗi. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách chăn nuôi, giết mổ, kiểm dịch và nguồn gốc sản phẩm; Bộ Y tế quản lý thực phẩm lưu thông, chế biến và bếp ăn tập thể; Bộ Công Thương quản lý hoạt động lưu thông, phân phối hàng hóa.
Như vậy, nút thắt lớn nhất nằm ở mô hình quản lý đa đầu mối nhưng thiếu tính liên thông.
Một miếng thịt, một mớ rau từ chuồng nuôi hay trang trại trước khi đến mâm cơm mỗi gia đình hay vào bếp ăn trường học, bệnh viện, đều phải vượt qua ranh giới quản lý của ba Bộ: Y tế, Nông nghiệp và Công Thương.
Quy trình quản lý tưởng chừng chặt chẽ nhưng thực tế lại tạo ra những “vùng xám” trách nhiệm. Khi có sự cố, quy trình truy xuất nguồn gốc thực phẩm vốn đã yếu kém càng trở nên ách tắc, các cơ quan đùn đẩy trách nhiệm cho nhau trong một vòng xoáy thủ tục vô tận.
Trong khi đó, công tác tiền kiểm thắt chặt nhưng hậu kiểm – tấm khiên cuối cùng bảo vệ người dân – lại đang bị buông lỏng.
Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn nêu thực tế việc kiểm soát an toàn thực phẩm đang “cắt khúc” theo từng khâu nên khi xảy ra mất an toàn thực phẩm không quy được trách nhiệm.
Việc quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm hiện nay, theo ông Sơn, phải được gắn với trách nhiệm cụ thể của từng khâu, từng người, từng đối tượng cụ thể mới khắc phục được bất cập trên.
Luật An toàn thực phẩm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) được xây dựng theo hướng quản lý “từ trang trại đến bàn ăn” và dựa trên phân tích nguy cơ. Tuy nhiên, sau hơn 15 năm triển khai đã phát sinh nhiều bất cập dẫn đến kiểm soát chuỗi cung ứng (sản xuất – sơ chế – chế biến – bảo quản – vận chuyển -phân phối – tiêu dùng) còn yếu, đặc biệt với sản xuất nhỏ lẻ và chợ truyền thống.
Khái niệm “sản xuất thực phẩm” và “kinh doanh thực phẩm” trong Điều 2 Luật An toàn thực phẩm 2010 chưa rõ ràng, chưa đồng bộ, chỉ nhấn mạnh hoạt động mua bán mà chưa bao quát toàn bộ chuỗi (đầu tư, sản xuất, tiêu thụ, dịch vụ vận chuyển, bảo quản).
Điều này dẫn đến khó kiểm soát sản xuất nhỏ lẻ, tự phát, tạo kẽ hở cho thực phẩm không rõ nguồn gốc.
Bên cạnh đó, quản lý Nhà nước còn phân tán, chồng chéo giữa các bộ, ngành khiến chính công tác quản lý bị cắt khúc, chuỗi cung ứng không được quản lý liên tục, đặc biệt với thực phẩm tươi sống, rau củ, thịt qua chợ đầu mối (hiện chiếm khoảng 80-90% tiêu thụ nội địa).
Trong Luật hiện hành, dù các quy định yêu cầu về việc cấp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm và kiểm tra trước khi lưu thông, nhưng thực tế lại thiếu cơ chế giám sát dựa trên rủi ro suốt chuỗi cung ứng.
Các loại hình tiềm ẩn nhiều rủi ro như kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử, thực phẩm đường phố, bếp ăn tập thể, thực phẩm chức năng, chưa được quy định chi tiết.
Trong khi đó, việc kiểm soát chuỗi cung ứng chưa toàn diện, truy xuất nguồn gốc yếu.
Luật An toàn thực phẩm 2010 và Nghị định 15 của Chính phủ chỉ yêu cầu cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm cho cơ sở sản xuất quy mô lớn hoặc xuất khẩu. Hộ gia đình, sản xuất nhỏ lẻ (chiếm >90% diện tích trồng trọt và chăn nuôi nội địa), lại chỉ phải cam kết hoặc được “miễn trừ”.
Luật yêu cầu truy xuất nguồn gốc nhưng chỉ áp dụng hiệu quả cho sản phẩm xuất khẩu hoặc cơ sở lớn. Trong khi đó, khâu sản xuất ban đầu (đồng ruộng, ao nuôi) hầu như không có hệ thống mã số vùng trồng, mã cơ sở hoặc hồ sơ điện tử bắt buộc.
Vì thế, khi xảy ra vi phạm (như các vụ ngộ độc thực phẩm), rất khó xác định nguồn gốc chính xác, trách nhiệm thuộc về ai, chuỗi cung ứng cũng bị đứt đoạn ngay từ đầu.
Tóm lại, khâu sản xuất hiện là “điểm nghẽn” lớn nhất của chuỗi cung ứng an toàn thực phẩm vì sản xuất nhỏ lẻ chiếm ưu thế, pháp luật còn thiên về hình thức và thiếu cơ chế phòng ngừa rủi ro thực chất.
Việc sửa luật 2026 đang hướng tới giải quyết triệt để những bất cập này. Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) theo hướng chuyển mạnh sang quản lý rủi ro và tăng cường hậu kiểm.
Luật sửa đổi cũng hướng tới quy định bắt buộc áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến cho sản phẩm rủi ro cao; xây dựng hệ thống quản lý theo chuỗi cung ứng thống nhất. Đi kèm với đó là phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn và cắt giảm thủ tục hành chính không cần thiết.
Để sửa luật, việc tìm hiểu thực tiễn để phát hiện bất cập là khâu mấu chốt để xây dựng chính sách sát thực tiễn, và quy định của pháp luật khả thi, có sức sống lâu dài.
dantri.com.vn